-  Ưu thế là sự hơn nhau về quân cờ, giá trị quân hoặc khả năng tấn công đối phương, khả năng kiểm soát trên bàn cờ.

-  Có 2 dạng ưu thế: ưu thế thế trận, ưu thế vật chất.

·      Ưu thế thế trận: khó nhận biết, đòi hỏi phải có những đánh giá sâu sắc, thường là thế cờ hơn về khả năng kiểm soát trên bàn cờ, khả năng tấn công và tạo những nước đi đe dọa cho đối phương.

·      Ưu thế vật chất: là khi một bên có nhiều quân hơn đối phương (ưu thế về lượng) hoặc có các quân có giá trị cao hơn đối phương (ưu thế về chất), dễ nhận thấy và có cách giải quyết khá dễ.

-  Trong thi đấu thực tế, rất ít khi ván cờ kết thúc bằng một cuộc tấn công chiếu bí chớp nhoáng Vua đối phương ngay trung cuộc, mà thông thường một bên sẽ giành được ưu thế thế trận, tìm cách tấn công vào Vua hoặc chuyển hoá nó thành ưu thế vật chất.

-  Khi đạt ưu thế vật chất, có hai kế hoạch xử lý phổ biến là triển khai tấn công ngay nhờ vào số lượng quân nhiều hơn, hoặc tìm cách đổi quân càng nhiều càng tốt để đưa về cờ tàn dễ thắng hơn. Tuy nhiên, việc lựa chọn kế hoạch nào là tốt nhất không phải là điều dễ dàng, mà điều quan trọng nhất là: hạn chế tối đa khả năng phản công của đối phương!

Hình 1: Trắng đi trước

            Trên hình 3.1 là ván cờ của A. Yusupov - T. Georgadze. USSR Championship, Minsk 1979. Thế cờ của Trắng hơi nhỉnh hơn một ít. Về mặt giá trị tuyệt đối thì Xe + Tốt và Tượng + Mã có giá trị ngang nhau, tuy nhiên thông thường ở giai đoạn trung cuộc Tượng + Mã mạnh hơn do chúng cơ động hơn, nhất là khi đã được trung tâm hoá. Trắng triển khai ngay một cuộc tấn công nhắm vào Vua Đen (kế hoạch 1).

1.Tc2 Xe6 2.Hd3 g6

            Nếu 2...Xd8?? 3.Mf6+ +- Trắng gia tăng ưu thế vật chất đáng kể.

3.Tb3 Xe7 4.Hd6+- Xb4

Với đe doạ Mf6+ hoặc Hxg6+. Đen hầu như không thể làm gì để chống lại cuộc tấn công thẳng vào Vua Đen bằng liên quân Hậu + Tượng + Mã với Tốt e5 yểm trợ (ô tiền đồn f6). Nếu 4...He1+ thì 5.Vh2 Hxe4 6.Hxe7 Hf4+ 7.Vg1 He3+ 8.Vh1! Vua Trắng thoát khỏi các nước chiếu của Hậu Đen.

5.Mf6+ 1-0

hình 3.2 dưới đây chúng ta hãy cùng xem J. Capablanca, cựu vô địch thế giới nổi tiếng với nghệ thuật chơi cờ đơn giản mà sắc sảo khai thác ưu thế vật chất như thế nào khi áp dụng kế hoạch 2: đổi quân chuyển về cờ tàn.

Hình 2: Trắng đi trước

1.Hb5!

Với lợi thế hơn 2 Tốt, và các quân Đen đang chĩa vào Vua Trắng, Capablanca chọn cách chơi đơn giản và an toàn: đổi quân càng nhiều càng tốt! Với cách chơi này Trắng còn hạn chế tối đa khả năng phản công của đối phương.

1...Hb5 2.Mb5 Xe4 3.Xe4 Te4 4.Md2 Td3 5.Md6 Xa7

      Nước 5...cxd6 cũng không tốt hơn, bởi Trắng sẽ có 2 Tốt thông liên kết a, b. Thông thường đó là ưu thế quyết định trong cờ tàn!

6.M6e4 Mf8 7.Mc5 Tf5 8.Mf3 Me6 9.Xc1 Vf8 10.Me6+ Te6 (Hình 3.3)

Hình 3: 10...Te6

11.Md4

      Capablanca viết: "Kế hoạch của Trắng bao gồm việc ngăn cản Tốt c7 tiến lên (nếu không thì Tốt b2 sẽ không tiến lên được và trở thành tốt yếu) và kiểm soát toàn bộ bàn cờ đặc biệt là hàng ngang 5. Điều này có thể đạt được bằng cách đặt Vua ở e3, Xe ở c3, Mã ở d4 và Tốt ở b4 và f4. Khi vị trí này đã đạt được, Trắng có thể bắt đầu tìm cách tiến các Tốt bên cánh Hậu".

11...Xb7 12.b4 Td7 13.f4 Ve7 14.Vf2 Xa7 15.Xc3 Vd6 16.Xd3 Ve7 17.Ve3±

      Trắng đã đạt được mục đích của mình. Chiến thắng trong tầm tay của Trắng.

      Tuy nhiên, có nhiều thế cờ mặc dù có lợi thế về quân nhưng vẫn không thắng được do còn quá ít Tốt trên bàn cờ. Do đó, một trong những nguyên tắc quan trọng không kém khi đổi quân là phải tránh đổi quá nhiều Tốt.

Hình 4: Trắng đi trước

1.g5!

      Thế cờ này là minh hoạ mẫu mực cho việc từ bỏ ưu thế vật chất đúng lúc để chuyển về cờ tàn Tốt với ưu thế thắng. Nước đi của Trắng nhằm chuẩn bị cho kế hoạch đổi về cờ tàn Tốt này.

1...Xf5 2.Xxf7+! Xxf7 3.Txf7 Vxf7 4.Vd5!+-

      Đây là thế cờ tàn Tốt cơ bản, trắng thắng dễ dàng.